Thursday, December 31, 2015

Esperanto and the incendiary bombs



A surprising historical postcard

A Liverpool woman who learned Esperanto prior to the First World War and corresponded with a Japanese scientist in Esperanto was the recipient of this postcard. Catherine Jenkins (1882 – 1975) was born and brought up in the Walton area of Liverpool. She was present at the flowering of Esperanto in Liverpool from about 1904 on. She became sufficiently competent to pass the Advanced Examination of the British Esperanto Association in 1914, becoming a Fellow of BEA in May of that year. She emigrated to the United States of America, dying in St Petersburg, Florida in 1975.

This card was send to her by Wasaburo Oishi (Ōishi Wasaburō) (1874 - 1950), a Japanese meteorologist who became best known for his discovery of the high-altitude air currents now known as the jet stream. He was also an important Esperantist, serving as President of the Japan Esperanto Institute from 1930 to 1945. It was Oishi who wrote the first official report from Japan's Aerological Observatory (written in 1926 in Esperanto).  In this report, data was stratified by season and used to produce the mean seasonal wind profiles. The profile for winter gave the first known evidence of the persistent strong westerlies over Japan that would later become known as the jet stream. Nineteen reports were published between 1926 and 1944, all of them written in Esperanto.

Wasaburo Oishi's studies on the jet stream enabled Japan to attack the United States, Catherine Jenkins’s new homeland,  during World War II with at least 9,000 incendiary bombs carried by stratospheric balloons.




Surpriza poŝtkarto historia

Estis granda surprizo por mi trovi en aǔkcio la poŝtkarton kiun vi vidas ĉi-tie.
Virino en la angla urbo Liverpool kiu lernis Esperanton antaŭ la Unua Mondmilito kaj korespondis kun japana sciencisto en Esperanto estis la ricevinto de ĉi tiu poŝtkarto. Catherine Jenkins (1882 - 1975) naskIĝis en  Walton,  kvartalo de Liverpool. Ŝi ĉeestis  la ekfloradon de Esperanto en Liverpool ekde proksimume 1904. Ŝi fariĝis sufiĉe kompetenta por sukcese pasi la Altnivelan Ekzamenon de Brita Esperantista Asocio en 1914, iĝante Fratulo de BEA en majo de tiu jaro. Ŝi elmigris al Usono kaj forpasis en St Petersburg, Florido en 1975.

La sendinto OISHI Wasaburo (ōiŝi ŭasaburō) (1874 - 1950), estis japana esperantisto kaj meteologo, direktoro de Aerologia Observatorio de Tateno. Ĉefdirektoro kaj iam prezidanto de de Japana Esperanto-Instituto. Li estis Esperantisto de 1910 kaj rolis kiel komitatano de la faka asocio pr sciencistoj  ISAE. Li eldonis dikan, grandformatan (30x22 cm.) nur Esperante Raporton de la Aerologia Observatorio de Tateno, No. 1 1926—No 6. (1931), entute 1246 paĝojn. Li ja estis kuraĝa Esperanto-pioniro sur scienca kampo. Oishi Wasaburo estis la unua en la mondo kiu science esploris, de 1923 ĝis 1925, la jetfluojn. Pri tio li redaktis raporton en Esperanto prefere ol en la japana por diskonigi tutmonde tiun atmosferan fenomenon. 

La studoj de Oishi Wasaburo pri la jetofluo ebligis al Japanio ataki la novan hejmlandon de Catherine Jenkins dum la Dua Mondmilito per almenaŭ 9,000 incendiaj  bomboj portitaj fare de stratosferaj balonoj.

Wednesday, October 21, 2015



Hitler and Esperanto on Prague postcard

I’m one of those people who prefers the handwritten text on postcards rather than the picture side. I have spent many happy hours over the decades at car boot sales and at postcard fairs looking for cards in or about the planned language Esperanto.

It was a big surprise for me to find in an internet auction website the postcard that you see here. I immediately bought it, amazed that such a postcard in Esperanto could circulate in 1943. I am grateful to Marek Blahuš in the Czech Republic who kindly commented on the card for me. He translated the target address as follows:
Mr. Václav [= Wenceslaus] Rotbart, President of the Fire Brigade Insurance Company and meritorious Esperantist, leader of the [local] fire department, Prague-XIII, [street] Madridská [= Madrid] [No.] 26.

The postcard bears the non-postal stamp of "Klub malostranských esperantistů v Praze" ie " Esperanto  Club of of Malá Strana (central district) in Prague. Marek Blahuš was rather surprised that this hand-stamp is not bilingual in Czech and German, that he thought would compulsory for such a late year of the Second World War in the Protectorate of Bohemia and Moravia, the protectorate which Nazi Germany established in the central parts of Bohemia (compare with the franking). However, there may be no German included  because it was not an official document, or because it was produced before the Germans invaded and established their protectorate in  March 1939.
German rule was relatively moderate during the first months of the occupation, but the Nazi regime became harsher for residents  as time went on. In June 1942, SS hardliner Reinhard Heydrich died after being wounded by an assassin, resulting in reprisals. The protectorate's existence came to an end with the surrender of Germany to the Allies in 1945.

It is clear that the author wrote his text on top of the hand stamp, i.e it was already there before the message was written. This Esperanto club had published its own postcards at one time but this is not one of those.

Considering that it was posted within Prague (according to both the handstamp  and the recipient), the sender may have been a Czech, because Blahuš notes the absence of the definite article in the Esperanto text in places where it could be used – suggesting that the sender was  a member of the Esperanto club in Malá Strana.

 Neither I nor Blahuš  can decipher he signature of the sender, and it does not look much like a Czech name.

The recipient Vaclav Rotbart has a Czech given name, but a German surname - not rare to this day in the Czech Republic, but we cannnot conclude anything about whether Rotbart was German or Czech. We do know that Rotbart is now a very rare name. Blahuš found a rare mention of Václav Rotbart in a list of graduates from a business school in the Prague district, where Václav Rotbart graduated in the school year 1918/1919. This suggests that he was born around the year 1900.
The mystery to me is why in 1943 a postcard in Esperanto with clear references to Esperanto could simultaneously carry a stamp with a picture of Adolf Hitler, who hated it so much. I am unable to say whether the fact that Hitler’s image appears sideways has any significance.

In Nazi Germany, Esperanto was persecuted well before the war, because Dr Zamenhof was Jewish, and because of  the internationalist nature of Esperanto, which was perceived as "Bolshevist".  In his infamous work, Mein Kampf, Adolf Hitler specifically mentioned Esperanto as an example of a language that could be used by an international Jewish conspiracy once they achieved world domination. Treatment of the language and its speakers varied from one occupied country to another. The British scholar Forster recalls that “there was no systematic prohibition of Esperanto in France” in The Esperanto Movement (1982), page 222. In Denmark there was even some publishing in Esperanto during the war. This is the first evidence I have seen of the survival of Esperanto in the Protectorate of Bohemia and Moravia during World War Two.




Hitler kaj Esperanto sur poŝtkarto el Prago

Preter ia dubo la grandega verko "Historio de la esperanta literaturo" (Kooperativo de Literatura Foiro. La Chaux-de-Fonds. 2015), fare de prof. Carlo Minnaja kaj Giorgio Silfer stimulos multajn homojn al legado kaj relegado de niaj literaturaj trezoroj. En la libro ankaǔ abundas informoj pri la historio pli ĝenerale de nia lingva komunumo. Je p. 105 de la  nova verko la aǔtoroj memorigas nin pri « la plej drastaj persekutoj kontraǔ nia lingvo kaj ĝia parolkumunumo » antaǔ kaj dum la dua mondmilito.

Estis granda surprizo por mi trovi en aǔkcia retejo la poŝtkarton kiun vi vidas ĉi-tie. Vidinte ĝin mi tuj aĉetis ĝin, mirante ke poŝtkarto tia povus cirkuli en 1943 . Mi tre dankas al Marek Blahuš en Ĉeĥio kiu bonvolis prikomenti la karton por mi. Li tradukis la cel-adreson ĉi tiel :
Estimata Sinjoro
sinjoro Václav[=Venceslao] Rotbart,
prezidanto de la Fajrobrigadista Asekurejo
kaj Meritplena Esperantisto, ĉefo de [loka] fajrobrigado [=P.O.]
en Prago-XIII.
[strato] Madridská[=Madrida] [n-ro] 26.

La poŝtkarto surhavas ne-poŝtan stampon de "Klub malostranských esperantistů v PRAZE" (t.e. "Klubo de esperantistoj de Malá Strana (centra kvartalo de Prago) en PRAGO"). Marek Blahuš i iom miras, ke ĝi ne estas dulingva ĉeĥa-germana, kion li supozus deviga dum tiom malfrua jaro de la dua mondmilito en la Protektorato Bohemio-Moravio (komparu kun la poŝta stampo), sed eble tio estas ĉar ĝi ne estis sufiĉe oficiala. Blahuš plue komentarias “Sed ja videblas, ke la verkinto skribis sian tekston super tiun stampon, do la stampon oni aldonis jam antaŭ ol la poŝtkarto estis verkita. Tiu klubo ja iam eldonadis ankaŭ proprajn poŝtkartojn (mi trovis unu rete, sed de la postmilita periodo), sed tiuj sufiĉe memkompreneble estis Esperantlingvaj kaj pri Prago, dum tiu ĉi portas ĉeĥlingvan priskribon de pentraĵo pri popolarto en lima regiono de okcidenta Bohemio, do verŝajne ne la klubo produktis la poŝtkarton mem”.

Konsiderante, ke ĝi estas en-Praga sendaĵo (laŭ la stampo/marko kaj la adresato), la sendinto eble estis ĉeĥo ĉar Blahuš notas la neĉeston de difinita artikolo en lokoj, kie oni ĝin povus konsideri – ekz. "en [la] korojn" plie indikas tion kaj membro de tiu E-klubo en Malá Strana.
 La subskribon de la sendinto  nek mi nek Blahuše sukcesas malĉifri kaj ĝi ne multe similas iun ĉeĥan nomo, laǔ Blahuš.

La adresato Václav Rotbart havas personan nomon ĉeĥan, sed familian nomon germanan – ne malofta ĝis hodiaŭ en Ĉeĥio, do nur ke per tio ĉi oni povas konkludi nenion pri lia germaneco/ĉeĥeco. Blahuš  komentas ke “la historio de la germana Esperanto-movado en nia lando ĝis nun ne estas bone priesplorita, pro la subita forpelo de la germana civitanaro post la dua mondmilito . Tamen (oni) sciu ke Rotbart estas nomo hodiaŭ tre malofta – laŭ la ministeriaj datumoj nur tri viroj de tiu nomo – kaj tri virinoj de ĝia virina formo – troveblas, ĉiuj en sama regiono iom okcidente de Prago (eble parencoj?). Rara mencio  pri Václav Rotbart troviĝas en listo de finstudintoj de (ĝis hodiaŭ ekzistanta) komerca altlernejo en la praga kvartalo Karlín, kie Václav Rotbart finstudis en la lerneja jaro 1918/1919. Tio supozigas ke li naskiĝis ĉirkaŭ la jaro 1900.» 

La persono Václav Rotbart ne estas menciita en la verko "Historio de la Esperanto-movado en Ĉeĥoslovakio", kiu tamen neniel pretendas esti kompleta, laǔ Blahuš.
La mistero por mi estas kial en 1943 poŝtkarto en esperanto kun klaraj aludoj al nia lingvo povis samtempe porti poŝtmarkon kun portreto pri Adolf Hitler, kiu tiom abomenis nian lingvon.




Sunday, August 2, 2015

Esperanto group in the Colwyn Bay / Llandudno area?

video
I've been asked about setting up an Esperanto group in the Colwyn Bay / Llandudno area. Interested? Contact me on 01492 583420.